Umowę leasingu rzeczy ruchomych uregulowano najpełniej w prawie handlowym Stanów Zjednoczonych, artykułem 2A Jednolitego Kodeksu Handlowego (UCC), opartym na jednolitej ustawie o leasingu rzeczy ruchomych (Uniform Personal Property Leasing ACT), która została przyjęta 9 sierpnia 1985 r. przez Narodową Konferencję Przedstawicieli w Sprawie Ujednolicenia Praw Stanowych (NCCUSL). Artykuł 2A UCC, zatytułowany „leases", dotyczy każdej transakcji leasingu {lease) bez względu na jej formę, z wyjątkiem leasingu narzę­dzi osobom fizycznym na kilka godzin i refinansowanego leasingu kompletnych linii produkcyjnych przedsiębiorstwom z kapitałem mie­szanym na kilka lub więcej lat. Przepisy zawarte w tym artykule mają charakter ogólny (są lex generalis) w stosunku dotyczących leasingu ustaw federalnych, w zakresie zaś świadectw własności - do ustaw stanowych łub innych, natomiast w odniesieniu do ochrony konsumen­tów - tylko do ustaw stanowych. Artykuł 2A UCC został sformułowany pod wpływem fundamentalnej zasady w prawie powszechnym (common law) - zasady swobody umów, która dotyczy również transakcji leasingu towarów. W odniesie­niu do leasingu oznacza ona przede wszystkim, iż strony mogą zmienić skutki przepisów art. 2A UCC - z pewnymi ograniczeniami, które dotyczą zobowiązań w dobrej wierze, należytej staranności, rozsądku i pieczy - a także ułożyć swe stosunki zobowiązaniowe zupełnie inaczej niż w Jednolitym Kodeksie Handlowym z ograniczeniami przewidzia­nymi w przepisach rzeczonego artykułu dotyczących zwłaszcza leasingu konsumenckiego (consumer lease) oraz w prawie stanowym lub fede­ralnym. Transakcja leasingu polega na przeniesieniu za wynagrodzeniem prawa do posiadania i używania towarów (tj. rzeczy ruchomych) przez oznaczony czas; obejmuje również podleasing (sublease). Dla nawiąza­nia stosunku leasingu wystarcza zatem, jeżeli korzystający zobowiąże się do zapłaty za przyznanie mu prawa do posiadania i używania towarów przez czas dłuższy. Z pojęcia leasingu wyraźnie wyłączono sprzedaż, w tym również sprzedaż na próbę oraz sprzedaż z zastrzeżeniem zwrotu towarów przez kupującego w razie ich nie odsprzedania albo zatrzymania lub ustano­wienia na nich uprawnienia zabezpieczającego. Współczesny leasing amerykański z ekonomicznego punktu widze­nia stanowi formę usług świadczonych zarówno dla działalności produ­kcyjnej, jak i nieprodukcyjnej, polegającą na czasowym przekazaniu do korzystania za opłatą przez wyspecjalizowane przedsiębiorstwa finanso- we albo wyspecjalizowane oddziały przedsiębiorstw produkcyjnych lub handlowych dóbr inwestycyjnych lub konsumpcyjnych trwałego użyt­ku innym przedsiębiorstwom, instytucjom użyteczności publicznej lub konsumentom. Leasing zastępuje klasyczną transakcję wymiany towaru na pieniądz w rozwiniętej gospodarce rynkowej (sprzedaż i związane z nią formy kredytowania), stwarzając możliwość uzyskania rzeczy do odpłatnego korzystania, za które korzystający płaci nie cenę sprzeda­ży, lecz ustaloną w różny sposób opłatę za używanie i ewentualnie pobieranie pożytków z rzeczy. Jest on następstwem ciągłej dywersyfi­kacji stosunków produkcji rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego, w którym dystrybucję środków produkcji i niektórych dóbr konsum­pcyjnych wraz z nowymi metodami kredytowania przejmują wyspe­cjalizowane przedsiębiorstwa usługowe. Rozwój leasingu świadczy o postępującej utracie znaczenia własności w rozwiniętej gospodarce rynkowej. Leasing umożliwia bowiem funkcjonowanie przedsiębior­stwa nawet przy korzystaniu wyłącznie z obcych środków trwałych (por. [80]). Umowa leasingu w międzynarodowym prawie handlowym jest ure­gulowana postanowieniami sporządzonej w Ottawie w 1988 r. konwe­ncji UNIDROIT o międzynarodowym leasingu finansowanym, która dotychczas nie weszła w życie. Jej celem było stworzenie ujednolico­nych zrębów „infrastruktury" prywatnoprawnej dla międzynarodowych transakcji leasingu finansowanego. Za przedmiot konwencji przyjęto ekonomiczne zjawisko leasingu finansowanego, znajdujące wyraz zobo­wiązaniowy w zawarciu przez finansującego dwóch umów: umowy leasingu finansowanego z korzystającym oraz umowy dostawy wyposa­żenia z dostawcą. Określenie transakcji leasingu finansowanego w art. 1 konwencji wykazuje duże podobieństwo do jego definicji zawartych w Jednolitym Kodeksie Handlowym USA (UCC). Dokonując wykładni treści art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 9 ust. 2 konwencji techniką przyjętą w Europie kontynentalnej oraz zakładając, że umowa leasingu ma charakter zobo­wiązaniowy, można stwierdzić, że przez umowę leasingu finansowego finansujący (przedsiębiorstwo leasingowe) zobowiązuje się oddać ko­rzystającemu (prowadzącemu działalność zawodową) wyposażenie (ru­chome dobro inwestycyjne), w zasadzie określone przez korzystającego i nabyte od wskazanego przez niego dostawcy (który wie o zawarciu lub zamiarze zawarcia umowy leasingu), do czasowego używania, a korzystający zobowiązuje się płacić finansującemu umówiony czynsz, pokrywający w szczególności amortyzację całości lub znacznej części kosztu wyposażenia. Proces normowania leasingu w większości systemów prawa wywo­dzących się z tradycji Europy kontynentalnej przebiega zwykle dwueta­powo. Najpierw reguluje się ekonomiczne zjawisko leasingu w prawie publicznym, przede wszystkim zaś w prawie podatkowym. Dopiero po wnikliwej i z reguły długotrwałej obserwacji praktyki oraz dotyczącej jej orzecznictwa, leasing reguluje się w prawie zobowiązań i ewentual­nie w prawie rzeczowym. Niekiedy jednak już we wstępnej fazie rozwoju leasingu prawodawca decyduje się na jego unormowanie, uwzględniając własne preferencje i wnioski wynikające z zagranicz­nych doświadczeń, lub reguluje całość problemów leasingu komplekso­wo w jednym akcie prawnym rangi ustawowej, posługując się metodami stosowanymi w prawie administracyjnym i cywilnym. W większości systemów prawnych raczej poddawano reglamentacji publicznoprawnej tworzenie i różne aspekty działalności przedsię­biorstw leasingowych oraz ustalano zasady opodatkowania stron leasin­gu, niż regulowano wyczerpująco metodą prywatnoprawną umowę leasingu. Zamierzone lub mimowolne oderwanie się od amerykańskiego prototypu i różnorodność koncepcji umowy leasingu zostały spowodo­wane przede wszystkim stosunkową nowością tej umowy dla nauki prawa, orzecznictwa i praktyki gospodarczej większości państw, opar­ciem legislacji w równej mierze zarówno na transakcji lub umowie ukształtowanej w prawie powszechnym (common law) ale i na analizie rodzimej praktyki leasingowej, oraz odmiennością celów, które ustawo­dawcy zamierzali osiągnąć. W większości ustawodawstw umowa leasingu uznawana jest za umowę sui generis, leasing bądź utożsamiany jest ogólnie z najmem, bądź uchodzi za specyficzną, różnie pojmowaną odmianę najmu. Jednak nawet w tych państwach, których ustawodawcy opowiedzieli się za oryginalnością umowy leasingu, stosowano do jej realizacji tradycyjną siatkę pojęciową najmu, nie stwierdzając potrzeby lub nie ryzykując nowatorstwa terminologicznego. W prawie polskim umowa leasingu nie została, jak dotąd, uregulo­wana ani w kodeksie cywilnym, ani innym akcie prawnym. Regulacja ustawowa tej umowy przyczyniłaby się niewątpliwie do eliminacji szeregu wątpliwości, na jakie napotyka tu praktyka. Niemniej pamiętać należy, że leasing wykazuje ogromną elastyczność i różnorodność po­staci. Stwarza to określone trudności dla legislatora. Próbę normatywnego ukształtowania umowy leasingu podjęła w proje­kcie ustawy z czerwca 1981 r. o stosunkach cywilnoprawnych w handlu międzynarodowym Komisja Ekspertów ds. Opracowania Kodeksu Handlu Międzynarodowego, utworzona przez Ministra Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej w maju 1977 r. Główną przyczyną rozpoczęcia prac nad projektem ustawy było coraz bardziej widoczne niedostosowanie kodeksu cywilnego do potrzeb i warunków obrotu gospodarczego z zagra­nicą. Projektowana ustawa miała stanowić lex specialis w stosunku do kodeksu cywilnego. Regulacja ta zawarta była w art. 174-186 projektu. Projekt nazywał leasing „najmem na czas używalności rzeczy (lea­sing)". W ujęciu tym umowa leasingu jest szczególnym typem najmu. Różni się od najmu uregulowanego w kodeksie cywilnym tym przede wszystkim, że strony umowy leasingu zakładają, iż całkowite wykorzy­stanie gospodarczej przydatności przedmiotu najmu nastąpi w ramach stosunku wynajmującego z tym samym najemcą, a czynsz płacony w całym okresie najmu jest co do swej funkcji porównywalny z ceną sprzedaży. Leasing nie może być jednak traktowany jako odmiana sprzedaży na raty, gdyż przeniesienie własności rzeczy oddanej w le­asing na leasingobiorcę stanowi tu tylko ewentualność, a poza tym dotyczy rzeczy w sensie gospodarczym w zasadzie już wyeksploatowa­nej. Przepis art. 174 par. 2 projektu stanowi bowiem, że najemca (leasingobiorca) po zakończeniu umowy ma prawo żądać przeniesienia na niego własności rzeczy. Jeśli strony nie uzgodniły ceny, ustali ją sąd polubownie, biorąc pod uwagę wartość rzeczy z chwili zakończenia umowy. Zaprojektowaną umowę leasingu zaliczyć należałoby do tzw. leasingu finansowego (financial eąuipment leasing). Stosownie bowiem do art. 174 par. 1 projektu, przez umowę najmu na okres używalności rzeczy (leasing) wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania na czas oznaczony, a najemca zobowiązuje się spłacić wynaj­mującemu czynsz zmierzający do pokrycia w okresie umowy wartości rzeczy. Leasingobiorca ponosi opłaty i ryzyka dotyczące przedmiotu leasingu tak, jakby był jego właścicielem (art. 175,180); jeśli rzecz wy­dana ma wady, zastosowanie mieć powinny odpowiednio przepisy o odpowiedzialności sprzedawcy za wady rzeczy (art. 178). Jeśli leasin­gobiorca po zakończeniu umowy nie skorzysta z prawa do nabycia własności rzeczy, obowiązany jest zwrócić ją najemcy w stanie nie gorszym niż to wynika z jej normalnego zużycia (art. 186). Projekto­dawcy uregulowali też przypadki, w których leasingodawca może od umowy odstąpić (art. 182 - zaleganie z zapłatą czynszu co najmniej za pełne dwa okresy płatności; art. 183 - ustalający obowiązek niezwłocz­nej zapłaty czynszu za cały okres umowy, gdy rzecz zostanie zajęta w wyniku egzekucji przeciwko leasingobiorcy lub gdy utraci on pod­miotowość prawną). Przedstawiony projekt nie stał się jednak aktem prawnym. W aktualnym stanie prawnym strony zainteresowane mogą zawierać umowy leasingowe na zasadzie swobody umów. Jest to bowiem naczelna zasada polskiego prawa zobowiązaniowego. W myśl tej zasady strony mogą swobodnie (choć zawsze w pewnych granicach, zakreślonych z reguły przez przepisy iuris cogentis, zasady współżycia społecznego itp.) decydować nie tylko o tym, czy zawrzeć umowę, z kim, ale i jakiej treści. Wyraża się pogląd, iż aksjomatem tak rozumianej zasady wolności umów jest formuła, że wszystko co nie jest zabronione, jest stronom dozwolone. Zasada swobody umów została expressis verbis sformułowana w art. 3531 kodeksu cywilnego, dodanym przez art. 1 pkt 48 ustawy z 28 lipca 1990 r. -o zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321). Zgodnie z tą normą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Jeśli zatem określone potrzeby gospodarcze lub inne dozwolone cele prawnie przema­wiają za zasadnością zawierania umowy leasingowej, może ona być zawarta na podstawie art. 3531 k.c. Umowa leasingu, jak wykazuje praktyka gospodarcza wielu krajów, jest w swej treści umową dynamiczną. Daje ona ciągle nowe możliwo­ści jej gospodarczego wykorzystania; także w warunkach polskich może znaleźć wielorakie i bogate zastosowanie. Kierując się zasadą swobody umów strony mogą tak kształtować prawa i obowiązki stron tej umowy, aby w sposób najbardziej adekwatny wyrażała ona ich wzajemne po­trzeby i interesy. W tym sensie można przyjąć, że także na gruncie polskiego prawa i praktyki gospodarczej możliwe jest szerokie i wielo­rakie oraz dynamiczne pojmowanie umowy leasingu. Pamiętać wszakże należałoby, że granice swobody umów wyznaczają - w świetle art. 3531 k.c. - nie tylko przepisy bezwzględnie obowiązujące oraz zasady współżycia społecznego, a także właściwości (natura), stosunku pra­wnego, który strony swą wolą powołują do życia. Sprzeczność treści lub celu umowy z naturą (właściwością) stosunku prawnego, który strony powołały do życia, oznacza w wypadku umowy leasingu, takie jej ukształtowanie w zakresie praw i obowiązków, które nie odpowiada istocie tej umowy. Jeśli przykładowo w umowie leasingu strony postanawiają, że z zapłatą ostatniej raty leasingowej przedmiot leasingu staje się własnością leasingobiorcy, to postanowienia takie należałoby uznać za sprzeczne z naturą umowy leasingu, która z istoty swej nie prowadzi do przeniesienia własności, a jedynie do czasowego i odpłatnego korzystania z rzeczy. Zatem tego rodzaju postępowanie byłoby, z mocy art. 58 par. 1 k.c. dotknięte sankcją bezwzględnej nie­ważności. Uchwycenie sprzeczności treści lub celu umowy z ustawą lub zasadami współżycia społecznego w praktyce stosowania leasingu nie powinno nastręczać poważniejszych trudności. Podkreślenia wymaga jednak stwierdzenie, że chodzi o sprzeczność z bezwzględnie obowią­zującymi przepisami (normami) prawa stanowionego, nie zaś normami względnie obowiązującymi. Można zatem przyjąć, że podstawą prawną zawierania i kształtowania treści umowy leasingowej w prawie polskim jest zasada swobody umów, a ściślej art. 3531 k.c. Umowa ta wyrosła - jak podkreślono wcześniej -z potrzeb współczesnego obrotu gospodarczego i wciąż wykazuje tenden­cje wzbogacające jej treści i zakres odniesienia. Nic więc dziwnego, że jej kodyfikacja, a zatem definicja jej elementów przedmiotowo istotnych (essentialia negotii) jest trudna, co zaś najważniejsze, zasada swobody umów wyzwala tak potrzebną inicjatywę stron w kreowaniu i wypełnianiu treścią nowych postaci stosunków obligacyjnych, do których niewątpliwie zaliczyć wypada także umowę leasingu. Niebagatelne znaczenie dla zawierania i kształtowania treści umów leasingowych mają także ogólne warunki i wzory umów. W systemie prawa polskiego ogólne warunki i wzory umów leasingowych mogą być ustalane na podstawie art. 385 k.c. (w brzmieniu określonym przez art. 1 pkt 55 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustaw - Kodeks cywilny). W szczególności art. 385 par. 2 k.c. pozwala stronom umowy na włączenie do jej treści ogólnych warunków i wzorów umów, które bądź same ustaliły, bądź pochodzą od jednej ze stron lub wyspecjalizo­wanych organizacji gospodarczych. Ogólne warunki i wzory umów, o których mowa, nie mogą być sprzeczne z bezwzględnie obowiązują­cymi przepisami prawa (art. 3851 k.c). Włączenie do danej umowy ogólnych warunków i wzorów umów na zasadzie art. 385 par. 2 k.c. wymaga znajomości ich treści przez strony i zgody tychże stron na takie włączenie (prawo umowne). Ogólne warunki i wzory umów leasingo­wych - wobec braku uregulowania w kodeksie cywilnym umowy leasingowej - mogłyby niewątpliwie przyczynić się do większej pewno­ści i bezpieczeństwa obrotu w sferze społeczno-gospodarczego wyko­rzystania leasingu. Założenia regulacji prawnych leasingu w Polsce promowane są przez Konferencję Przedsiębiorstw Leasingowych. W dniu 29 listopada 1996 r. w Warszawie odbyła się druga część Nadzwyczajnego Walnego Zebrania Konferencji Przedsiębiorstw Leasingowych w Polsce. Zebranie zwołał Komitet Wykonawczy KPL, aby ustalić wspólne stanowisko w sprawie pożądanych uregulowań prawnych polskiego leasingu. Na Konferencji omówiono propozycje czterech firm leasingowych: Europejskiego Fun­duszu Leasingowego z Wrocławia, Centrum Leasingu i Finansów z War­szawy, BG Leasing z Gdańska oraz Grupy Nywig. W toku dyskusji członkowie Konferencji uzgodnili założenia regulacji prawnych leasingu, celem przedłożenia Ministerstwu Finansów. Założenia regulacji prawnych leasingu w Polsce promowane przez KPL są następujące: 1. Minimalny czas trwania umowy leasingowej zależny od stawek odpisów amortyzacyjnych: - 17% i więcej - 24 m-ce 14% do 17% 12,5% do 14% 10% - poniżej 10% 30 m-cy 36 m-cy 42 m-ce 48 m-cy. Cena wykupu przedmiotu leasingu przez leasingobiorcę po zakończe­niu umowy kształtowana jest dowolnie przez strony umowy (niczym nie limitowana). Rozkład opłat leasingowych w czasie podlegać będzie ogranicze­niom, których ramy określają eksperci. Leasing samochodów osobowych jest dopuszczony z pewnymi ogra­niczeniami, których zakres określą eksperci. Rzeczywiste stawki amortyzacji przedmiotów leasingu są określone tak, aby pełna amortyzacja następowała w okresie trwania umowy. Podmioty korzystające ze zwolnień VAT oraz przedmioty nieobciążone tym podatkiem powinny zachowywać te uprawnienia w leasingu. Podmioty zwolnione z podatku dochodowego (zakłady pracy chro­nionej, joint ventures) powinny posiadać prawo prowadzenia działal­ności leasingowej. Należy wprowadzić jednorazowy przepis uznający, że dotychczaso­wa działalność przedsiębiorstw leasingowych jest zgodna z prawem. Kompleksowa regulacja leasingu w Polsce powinna być zagwaran­towana aktem rangi ustawy o leasingu natomiast konieczność szyb­kiego unormowania sytuacji prawnej leasingu wymaga także stosow­nej, uwzględniającej powyższe założenia, nowelizacji aktualnie obo­wiązujących i mających zastosowanie do leasingu przepisów prawa (por. [108]). Od pewnego czasu daje się zauważyć - swego rodzaju - strategię lobbingu Konferencji Przedsiębiorstw Leasingowych na rzecz usług leasingowych w Polsce. Objawem tej strategii jest współpraca KPL z Ministerstwem Finansów w ramach powołanego zespołu ekspertów, prowadzącego prace nad nowelizacją przepisów prawa podatkowego. Celem współpracy jest opracowanie standardów prawnych. Lobbing są to działania pośrednie, mające stworzyć ogólny klimat nacisku na załatwienie spraw w taki sposób, żeby te standardy były korzystne i chroniły partykularne interesy firm leasingowych. KPL chce upodob­nić leasing polski do leasingu w innych krajach, zamierza dopracować się takich standardów pra wnych, aby nie sprzyjały kwalifikacji leasingu finansowego jako formuły, w której nic nikomu się nie opłaci, w związ­ku z tym wszyscy zajmują się leasingiem operacyjnym. Dąży do unor-mowania tego poprzez analogię do Czech, gdzie w określonych grani­cach leasing finansowy charakteryzuje się tymi samymi cechami co leasing operacyjny, tzn. leasingodawca jest właścicielem prawnym i ekonomicznym przedmiotu. O przygotowaniu odrębnej ustawy dotyczącej opodatkowania leasin­gu mówi się już w Polsce co najmniej od połowy 1996 r. Wtedy to, w trakcie prac nad zmianami podatkowymi na 1997 r., posłowie sejmo­wych komisji zobowiązali rząd, by do marca 1997 r. całościowo uregu­lował problem leasingu w Polsce. Taki projekt nie powstał bowiem ostatecznie i Sejm nie uchwalił rezolucji zobowiązującej Ministerstwo Finansów w przedmiotowej materii. Poza tym Ministerstwo Finansów oczekiwało, że najpierw powstanie projekt uregulowania leasingu w ko­deksie cywilnym, ponieważ w przeciwieństwie do najmu i dzierżawy, leasing nie doczekał się swojej definicji i jest traktowany jako umowa nienazwana. Po prawie roku prac powstał projekt uregulowania leasingu w kodeksie cywilnym, który - gdyby został uchwalony przez Sejm -mógłby być podstawą do przygotowania podatkowej ustawy leasingo­wej. Projekt został opracowany przez prof. Jerzego Poczobuta (Uniwer­sytet Warszawski) z uwzględnieniem ustaleń przyjętych przez powstałą przy Ministerstwie Sprawiedliwości Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cy­wilnego. Projekt jest zaledwie czterostronicowym aktem i jak twierdzą jego znawcy rozszyfrowanie niektórych proponowanych w nim zapisów wymaga specjalistycznej wiedzy prawniczej. Z drugiej strony jest to zrozumiałe, jeśli przyjmie się tezę głoszoną przez reprezentantów firm leasingowych, iż „Leasing powinien być tylko instytucją obrotu gospo­darczego, nie powinien funkcjonować w stosunkach między osobami fizycznymi nie prowadzącymi działalności gospodarczej. Powinno to być wyraźnie zapisane"(por. [24]). W przygotowanym przez prof. J. Poczobuta projekcie postanowiono zachować dotychczasową angielską nazwę „leasing". Zrezygnowano natomiast z utartych już określeń: leasingodawca i leasingobiorca. Za­stąpiono je nazwami: finansujący i korzystający. Pojawia się też zbywca jako ten, kto sprzedał finansującemu (dziś leasingodawcy) przedmiot umowy leasingowej Nie ma też rozróżnienia na leasing operacyjny i leasing finansowy. Wynika to z samej definicji leasingu. Jego wyróż­nikiem miały być: nabycie rzeczy przez finansującego (czyli leasingo- dawcę) od oznaczonego zbywcy i oddanie jej korzystającemu (czyli leasingobiorcy) „do używania lub również pobierania pożytków przez czas oznaczony". W zamian za to korzystający zobowiązywałby się, że zapłaci finansującemu w ratach wynagrodzenie „równe co najmniej kosztowi nabycia rzeczy przez finansującego". Za leasing uznawane byłyby też umowy, które nie całkiem spełniały­by te warunki, ale i różnice byłyby niewielkie: gdy wynagrodzenie płacone przez korzystającego byłoby tylko „nieznacznie niższe od kosztu nabycia rzeczy", gdy finansujący nie zobowiązywałby się, że kupi rzecz (przedmiot leasingu), tylko że ją wytworzy „według wskazó­wek korzystającego" lub też gdy finansujący zobowiązałby się do „sukcesywnej wymiany rzeczy na inną". Już sama definicja wywołała wiele kontrowersji. Ministerstwo Finan­sów zaproponowało, by zrezygnować z zapisu o zobowiązaniu się fi­nansującego do wytworzenia rzeczy według wskazówek korzystającego, bo w praktyce mogłoby to wyglądać tak, że korzystający zamawiałby u finansującego wytworzenie rzeczy, którą ten seryjnie już by produko­wał (np. samochody). Specjalne zamówienie dotyczyłoby tylko na przykład koloru samochodu. Obie strony mogłyby to traktować jako leasing, chociaż w rzeczywistości byłoby to nic innego, jak umowa sprzedaży (a tego zapewne najbardziej obawia się Ministerstwo Finan­sów). Zasadnicza bowiem różnica między leasingiem a umową sprzeda­ży polega na tym, że leasingobiorca może (pod pewnym warunkiem) zaliczyć raty leasingowe do kosztów uzyskania przychodu, a kupujące­mu nie wolno wpisać zakupu rzeczy w koszty uzyskania przychodu (nawet jeżeli kupuje na raty). Zgodnie z przepisami podatkowymi może zaliczyć do kosztów jedynie odpisy amortyzacyjne. Wątpliwości Ministerstwa Finansów budzi też, proponowany przez prof. J. Poczobuta zapis o sukcesywnej wymianie rzeczy przez finan­sującego. Resort ma inną propozycję: „koniecznie trzeba zapisać, że jeżeli umowa nie spełnia podanych kryteriów, to stosuje się do niej takie przepisy, jak do umowy najmu lub dzierżawy". Ministerstwo Finan­sów obawia się bowiem, że mimo uregulowania leasingu nadal będą funkcjonować na rynku umowy nienazwane: takie, które nie będą ani leasingiem, ani najmem, ani dzierżawą „Już w 1997 r. rozpowszechnił się nowy typ umowy nienazwanej w kodeksie cywilnym, co do tre- ści podobny do umowy leasingu (umowa clifingu)" - przypomina MF (por. [24]). Najważniejsza jednak z propozycji Ministerstwa Finansów zmierza do tego, by do definicji zaproponowanej przez prof. J. Poczobuta dodać inny wyróżnik leasingu: rzecz powinna być oddana korzystającemu do używania lub również pobierania pożytków „przez czas zbliżony do okresu zużycia rzeczy". „Bagaż wieloletnich doświadczeń pozwala na określenie z dużym przybliżeniem okresu używania składników mająt­kowych danego rodzaju. Okres trwania umowy, porównywalny z nor­matywnym okresem zużycia danego składnika majątkowego, mógłby być więc wspólną płaszczyzną łączącą istotę leasingu z systemem prawa finansowego, w tym podatkowego" - twierdzi Ministerstwo Finansów przyznając jednak, że mogą być kłopoty z interpretacją pojęcia „okres zużycia rzeczy" (por. [24]). Ta właśnie propozycja Ministerstwa Finansów spotkała się z najwy­ższą krytyką Konferencji Przedsiębiorstw Leasingowych w Polsce. Wia­ra, że oddający rzecz do używania chcieliby wychodzić naprzeciw leasingobiorcom i rzeczywiście oddawaliby im rzecz do używania na czas zbliżony do okresu zużycia „przekracza - jak mówi Janusz Wodziński - tolerowany próg naiwności". „Jeśli ktoś wyobraża sobie, że można prowadzić działalność gospodarczą polegającą na oddawaniu rzeczy do odpłatnego używania, oczekując na zwrot nakładów aż do całkowitego (lub w przeważającej części) zużycia tych rzeczy, to niech jak najrychlej spróbuje ją uruchomić. Byle na własny rachunek" -proponuje J. Wodziński (por. [24]) - dowodząc, że zwrot kapitału zaangażowanego w nabycie lub wytworzenie rzeczy musi następować szybciej niż zużycie tej rzeczy. Takie są prawa rynku. Ani więc przedmiot umowy, ani jej czas, tylko właśnie charakter opłat powinien być - zdaniem J. Wodzińskiego - zasadniczym wyróżnikiem leasingu, bo to z niego wynikają prawa i obowiązki stron umowy. Nadto: „Chociażby wpływ używającego przedmiot umowy na roz­porządzenie nim po zakończeniu umowy, który wyraża się przyrzecze­niem ze strony leasingodawcy, że sprzeda przedmiot umowy używają­cemu za korzystną cenę. Czyli coś w rodzaju umowy przedwstępnej. Albo przyrzeczenie, że leasingodawca przedłuży czas używania rzeczy za korzystniejsze opłaty lub też, że podzieli się z używającym różnicą między ceną, za jaką sprzeda rzecz osobie trzeciej, a ceną, jaką przy­rzekł samemu używającemu" - takie właśnie cechy charakteryzujące leasing widziałby najchętniej J. Wodziński w prawie regulującym tę instytucję. Nie koniecznie jednak powinno to trafić do prawa cywilnego. Zda­niem Konferencji Przedsiębiorstw Leasingowych pomyłką było w ogóle czekanie przez Ministerstwo Finansów na uregulowanie leasingu w ko­deksie cywilnym. „Oczekiwania, że zdefiniowanie leasingu w kodeksie cywilnym rozwiąże problemy podatników i organów podatkowych z właściwym kwalifikowaniem opłat za używanie cudzych rzeczy i praw majątkowych, jako będących albo nie będących kosztami uzy­skania przychodów, jest mrzonką" (por. [24]). Na początku 1998 r. KPL przedłożyła projekt ustawy o opodatkowa­niu stron umowy leasingu. Ustawa ta określa rozwiązania szczególne stosowane przy opodatkowaniu podatkami dochodowymi oraz podat­kiem od towarów i usług oddania rzeczy i praw majątkowych do odpłatnego używania na podstawie umowy leasingu. W uzasadnieniu do ustawy napisano, że ze względu na powszechnie akceptowaną w doktrynie zasadę autonomii prawa podatkowego uzasa­dnione jest przyjęcie założenia, że przepisy prawa podatkowego mogą samodzielnie określać, jakie warunki powinna spełniać umowa, aby można było daną transakcję uznać dla celów podatkowych za leasing finansowy oraz przypisać jej określone skutki podatkowe. Odwoływanie się do regulacji cywilnoprawnych nie jest konieczne, gdyż normy prawa podatkowego realizują inne cele niż normy prawa cywilnego, a zatem pojęciom występującym w prawie cywilnym może być dla celów podat­kowych nadana inna treść. W projekcie ustawy przyjęto natomiast terminologię, która została użyta w projekcie regulacji umowy leasingu w polskim kodeksie cywilnym, rozpatrzonym przez Komisję Kodyfika­cyjną Prawa Cywilnego, tj. w miejsce określeń „leasingodawca" i „le­asingobiorca" użyto pojęć „finansujący" i „korzystający". Dla określe­nia podatkowych skutków leasingu finansowego, obok warunku zawar­cia umowy na czas określony oraz dokonania w tym czasie co najmniej spłaty wartości przedmiotu leasingu, istotne znaczenie ma ustalenie minimalnego, podstawowego okresu umowy. W proponowanej regulacji określono go jako okres stanowiący 40% normatywnego okresu amor- tyzacji dla rzeczy ruchomych i praw majątkowych oraz 5 lat dla nieruchomości. Jeżeli natomiast umowa jest zawarta na czas nieokreślo­ny, wówczas skutki podatkowe leasingu (operacyjnego) są takie same jak przy najmie (dzierżawie). W projekcie uregulowano trzy warianty umów leasingowych ze względu na ustalone w nich warunki oraz ich skutki podatkowe. W projekcie uregulowano również kwestie związane z zawieraniem przez leasingodawców z bankami usług forfaitingu niewłaściwego. Pro­ponuje się aby umowy te traktować analogicznie jak umowy pożyczki, tj. dyskonto i prowizja na rzecz banku stanowi odpowiednio koszt leasingodawcy i przychód banku. Natomiast opłata leasingowa, którą leasingobiorca uiszcza na rzecz banku, z którym zawarta została umowa forfaitingu stanowi przychód należny leasingodawcy w dacie wymagal­ności zapłaty. W odniesieniu do samochodów osobowych i zrównanych z nimi dla celów podatkowych proponuje się uznanie za koszt podatkowy u leasin-gobiorcy pełnej opłaty leasingowej oraz wszystkich kosztów eksploata­cji związanych z używaniem samochodu, a w przypadku nabycia samo­chodu po upływie podstawowego okresu umowy - odpisów amortyza­cyjnych do wartości w PLN kwoty 20 000 ECU. W prawie bilansowym proponuje się, aby leasing operacyjny i finan­sowy klasyfikowany był według standardów międzynarodowych IAS 17. Oznacza to w konsekwencji odmienne kwalifikowanie leasingu dla ce­lów podatkowych i bilansowych. Założenie to odpowiada światowym trendom w zakresie regulacji leasingowych. Niżej przedstawiono projekt regulacji umowy leasingu w polskim kodeksie cywilnym (z uwzględnieniem ustaleń przyjętych na posiedze­niu plenarnym Komisji Kodyfikacji Prawa Cywilnego w dniu 17 wrześ­nia 1997 r.) - Tytuł XVII1. Umowa leasingu. Art. 7091 § 1. Przez umowę leasingu finansujący zobowiązuje się nabyć rzecz od oznaczonego zbywcy na określonych warunkach i oddać ją korzysta­jącemu do używania lub również pobierania pożytków przez czas oznaczony, a korzystający zobowiązuje się zapłacić finansującemu w uzgodnionych ratach wynagrodzenie pieniężne, równe co najmniej kosztowi nabycia rzeczy przez finansującego. § 2. Jeżeli wynagrodzenie, do zapłaty którego zobowiązuje się korzystający, jest nieznacznie niższe od kosztu nabycia rzeczy lub jeżeli finansujący, zamiast do nabycia rzeczy, zobowiązuje się do jej wytwo­rzenia według wskazówek korzystającego, a także jeżeli finansujący zobowiązuje się do sukcesywnej wymiany rzeczy na inną, do takiej umowy przepisy niniejszego tytułu stosuje się odpowiednio. Art. 7092 § 1. Umowę leasingu zawartą na czas dłuższy niż lat trzydzieści poczytuje się po upływie tego terminu za zawartą na czas nie oznaczony. Taką umowę zarówno finansujący, jak i korzystający mogą wypowie­dzieć z zachowaniem uzgodnionych terminów, a w ich braku - z zacho­waniem terminów ustawowych. § 2. Ustawowe terminy wypowiedzenia umowy leasingu są następu­jące: gdy raty są płatne w odstępach trzymiesięcznych lub dłuższych, umowę leasingu można wypowiedzieć najpóźniej na sześć miesięcy naprzód na koniec półrocza kalendarzowego; gdy raty są płatne w od­stępach krótszych niż trzy miesiące lecz dłuższych niż miesiąc - na trzy miesiące naprzód na koniec kwartału kalendarzowego; gdy raty są płatne w krótszych odstępach czasu - na miesiąc naprzód na koniec miesiąca kalendarzowego. Art. 7093 Umowa leasingu powinna być zawarta na piśmie. Art. 7094 Jeżeli rzecz nie zostanie wydana korzystającemu w ustalonym termi­nie z przyczyn, za które ponosi on odpowiedzialność, umówione termi­ny płatności rat pozostają niezmienione. Art. 7095 § 1. Finansujący powinien wydać rzecz korzystającemu w takim stanie, w jakim znajdowała się ona w chwili wydania finansującemu przez zbywcę. § 2. Finansujący nie odpowiada wobec korzystającego za przydat­ność rzeczy w chwili jej wydania do użytku określonego w umowie leasingu lub w umowie ze zbywcą. § 3. Finansujący obowiązany jest wydać korzystającemu razem z rzeczą kopię dokumentu umowy ze zbywcą oraz ewentualnie in­ne dokumenty dotyczące tej umowy, w szczególności dokument gwarancyjny co do jakości rzeczy, otrzymany od zbywcy lub pro­ducenta. Art. 7096 § 1. Jeżeli rzecz została utracona z przyczyn, za które finansujący nie ponosi odpowiedzialności, umowa leasingu wygasa. § 2. W razie wygaśnięcia umowy leasingu z przyczyn określonych w paragrafie poprzednim finansujący może żądać od korzystającego natychmiastowego uiszczenia wszystkich przewidzianych w umowie a nie uiszczonych rat, pomniejszonych o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek wcześniejszej zapłaty, wygaśnięcia umowy leasingu oraz z tytułu ubezpieczenia rzeczy i naprawienia szkody. Art. 7097 § 1. Korzystający obowiązany jest zawrzeć na okres umowy leasingu umowę ubezpieczenia rzeczy od utraty na ogólnie przyjętych warunkach na rzecz finansującego, oraz przekazać niezwłocznie finansującemu dokument ubezpieczenia. § 2. Jeżeli korzystający nie zawrze takiej umowy ubezpieczenia niezwłocznie po wydaniu mu rzeczy, finansujący może wyznaczyć korzystającemu odpowiedni termin do jej zawarcia. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu finansujący może zawrzeć wspomnianą umowę na koszt korzystającego. § 3. Korzystający powinien zawiadomić niezwłocznie finansującego o utracie rzeczy. Art. 7098 § 1. Korzystający obowiązany jest utrzymać rzecz w należytym sta­nie, w szczególności dokonując jej konserwacji i napraw niezbędnych do zachowania rzeczy w stanie nie pogorszonym, z uwzględnieniem jej zużycia wskutek prawidłowego użytku, oraz uiszczać podatki i inne ciężary związane z własnością lub posiadaniem rzeczy. § 2. Jeżeli mimo upomnienia przez finansującego korzystający narusza powyższe obowiązki, finansujący może wypowiedzieć umowę leasingu. § 3. Jeżeli strony nie uzgodniły dokonywania konserwacji i napraw rzeczy przez osobę mającą określone kwalifikacje, korzystający powi­nien zawiadomić niezwłocznie finansującego o konieczności istotnej naprawy rzeczy. § 4. Korzystający obowiązany jest zezwolić finansującemu na spraw­dzenie stanu rzeczy. Art. 7099 § 1. Finansujący nie odpowiada wobec korzystającego za wady rzeczy, chyba że wady te powstały z winy finansującego. Postanowienia umowne mniej korzystne dla korzystającego są nieważne. Zamiast nich stosuje się przepisy niniejszego paragrafu. § 2. Uprawnienia z tytułu wad rzeczy, przysługujące finansującemu względem zbywcy, przechodzą z mocy ustawy na korzystającego w chwili wydania mu rzeczy, w zakresie nie objętym odpowiedzialno­ścią finansującego względem korzystającego. § 3. Wykonanie przez korzystającego powyższych uprawnień nie wpływa na jego obowiązki z umowy leasingu, chyba że korzystający odstąpi od umowy ze zbywcą. § 4. W razie odstąpienia przez korzystającego od umowy ze zbywcą umowa leasingu wygasa, finansujący zaś może żądać od korzystającego natychmiastowego uiszczenia wszystkich przewidzianych w umowie a nie uiszczonych rat, pomniejszonych o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek wcześniejszej zapłaty i wygaśnięcia umowy leasingu. Art. 70910 § 1. Korzystający powinien używać rzeczy i pobierać jej pożytki w sposób określony w umowie, a gdy umowa nie określa tego sposobu - w sposób opowiadający właściwościom i przeznaczeniu rzeczy. § 2. Jeżeli mimo upomnienia przez finansującego korzystający naru­sza powyższy obowiązek, finansujący może wypowiedzieć umowę leasingu. Art. 70911 § 1. Bez zgody finansującego korzystający nie może czynić w rzeczy zmian, chyba że wynikają one z przeznaczenia rzeczy. § 2. Jeżeli mimo upomnienia przez finansującego korzystający nie usunie zmian naruszających powyższy zakres, finansujący może wypo­wiedzieć umowę leasingu. Art. 70912 § 1. Jeżeli rzecz nie została oddana korzystającemu do pobierania pożytków, nie może on bez zgody finansującego oddać rzeczy do użytku osobie trzeciej. § 2. W razie naruszenia powyższego obowiązku finansujący może wypowiedzieć umowę leasingu. Art. 70913 § 1. Korzystający obowiązany jest uiszczać raty w terminach umó­wionych. § 2. Jeżeli korzystający dopuszcza się zwłoki z zapłatą co najmniej dwóch rat, finansujący powinien wyznaczyć korzystającemu odpowied­ni termin dodatkowy do zapłacenia należności z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniony do wypowiedzenia umowy leasingu. Postanowienia umowne mniej korzy­stne dla korzystającego są nieważne. Zamiast nich stosuje się przepisy niniejszego paragrafu. Art. 70914. W razie zbycia rzeczy przez finansującego nabywca wstępuje w sto­sunek leasingu na miejsce finansującego. Art. 70915. W razie odstąpienia przez finansującego od umowy leasingu lub jej wypowiedzenia z przyczyn, za które korzystający ponosi odpowiedzial­ność, finansujący może żądać od korzystającego natychmiastowego uiszczenia wszystkich przewidzianych w umowie a nie zapłaconych rat, pomniejszonych o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek wcześ­niejszej zapłaty i rozwiązania umowy leasingu. Art. 70916. Do odpowiedzialności finansującego za wady rzeczy powstałe z jego winy, uprawnień i obowiązków stron w razie dochodzenia przez osobę trzecią przeciw korzystającemu roszczeń dotyczących rzeczy, odpowie­dzialności korzystającego i osoby trzeciej wobec finansującego w razie oddania rzeczy tej osobie przez korzystającego do użytku, zabezpiecze­nia rat leasingu i świadczeń dodatkowych korzystającego, zwrotu rzeczy przez korzystającego po zakończeniu umowy leasingu oraz do ulepsze­nia rzeczy przez korzystającego stosuje się odpowiednio przepisy o umowie najmu, natomiast do zapłaty przez korzystającego rat przed terminem płatności stosuje się odpowiednio przepisy o umowie sprzeda­ży na raty. Art. 70917- Przepisy o leasingu rzeczy stosuje się odpowiednio do leasingu praw.